Ο βασιλιάς της Ιθάκης δεν ήθελε να συμμετάσχει στην εκστρατεία. Ο Παλαμήδης τον ανάγκασε με ένα τέχνασμα και το πλήρωσε πολύ ακριβά
Ο Οδυσσέας πήγε στην
Τροία, έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην έκβαση της σύγκρουσης και μετά από ένα, ομολογουμένως
τεράστιο και περιπετειώδες ταξίδι, επέστρεψε στο σπίτι του. Ο βασιλιάς της Ιθάκης
όμως δεν είχε καμία πρόθεση να συμμετάσχει στην εκστρατεία κι έκανε ό,τι
μπορούσε για να το αποφύγει. Ήταν όμως ο επίσης πολυμήχανος Παλαμήδης που
ανάγκασε τον Οδυσσέα να ταξιδέψει στην Τροία κι αυτό ο βασιλιάς δεν του το συγχωρέσε
ποτέ…
Ο όρκος
και η προφητεία
Χρόνια πριν την αρπαγή
ο Οδυσσέας, όπως και οι υπόλοιποι ηγέτες των Αχαιών, είχε ορκιστεί ότι θα υπερασπιζόταν
με κάθε τρόπο τον γάμο του Μενέλαου με την Ωραία Ελένη.
Όταν ο Πάρης πήρε
στην Τροία την Ελένη ο Οδυσσέας ήξερε πως πρέπει να τιμήσει τον όρκο του. Ο
μάντης της Ιθάκης Αλιθέρσης όμως προφήτευσε πως αν συμμετάσχει στην εκστρατεία
θα επέστρεφε μετά από είκοσι χρόνια, ολομόναχος και αγνώριστος. Ο Οδυσσέας
λοιπόν αποφάσισε να αποφύγει την πόλεμο στην Τροία.
Ο
απεσταλμένος
Ο Αγαμέμνονας
έστειλε στην Ιθάκη τον Παλαμήδη για να υπενθυμίσει στον Οδυσσέα τον όρκο του
και να τον πάρει μαζί του. Ο Παλαμήδης ήταν γιος του Ναύπλιου και της Κλυμένης (κατά
άλλες πηγές της Ησιόνης ή της Φιλύρας), αδελφός του Οίακα και του Ναυσιδέμοντα
από όπου και οι σχετικοί όροι για τη ναυσιπλοΐα. Σπούδασε κοντά στο Κένταυρο
Χείρωνα και είχε ιδιαίτερα ηγετικά και πνευματικά χαρίσματα.
Φημιζόταν για τη
σοφία και την επινοητικότητά του και λέγεται πως είχε επινοήσει μερικά από τα
γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Θεωρείται επίσης εφευρέτης της ναυτιλίας, των
φάρων, των μέτρων και των σταθμών, των νομισμάτων, καθώς και της διαίρεσης του
χρόνου σε ώρες, ημέρες και μήνες, αλλά και παιχνιδιών (επιτραπέζιων και στρατηγικής).
Από αυτόν έχει πάρει το όνομα του το κάστρο του Ναυπλίου.
Τέχνασμα
στο τέχνασμα
Όταν έφτασε στην
Ιθάκη ο Παλαμήδης βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα αλλόκοτο θέαμα. Ο Οδυσσέας, φορώντας
ένα περίεργο καπέλο, είχε ζέψει στο ίδιο άροτρο έναν γάιδαρο κι ένα βόδι. Στα
αυλάκια «έσπερνε» αλάτι. Ο βασιλιάς της Ιθάκης ήθελε να πείσει έτσι τον
Παλαμήδη ότι ήταν παράφρονας και δεν θα μπορούσε να λάβει μέρος στην
εκστρατεία. Ο απεσταλμένος του Αγαμέμνονα όμως κατάλαβε τι συνέβαινε. Πήρε τον
νεογέννητο τότε Τηλέμαχο και τον άφησε μπροστά στην πορεία του αρότρου. Ο Οδυσσέας
σταμάτησε για να μην χτυπήσει το μωρό και αποκαλύφθηκε η απάτη του. Αναγκάστηκε
λοιπόν να ακολουθήσει την εκστρατεία αλλά αποφάσισε να εκδικηθεί τον Παλαμήδη.
Η εκδίκηση
Στα Απομνημονεύματα
του Ξενοφώντα (Βιβλίο Δ΄, κεφ. 2, 33), ο φιλόσοφος Σωκράτης συζητά με τον νεαρό
Ευθύδημο και τον ρωτά: «Για τα παθήματα του Παλαμήδη δεν έχεις ακούσει; Γιατί
γι’ αυτόν όλοι συνέθεσαν ύμνους, ότι χάθηκε, επειδή φθονήθηκε από τον Οδυσσέα
για τη σοφία του».
Ο Οδυσσέας δεν συγχωρέσε
τον Παλαμήδη και έστησε πλεκτάνη για να εκδικηθεί. Ανάγκασε έναν αιχμάλωτο
δούλο να γράψει στη διάλεκτο των Τρώων μα επιστολή την οποία «υπέγραφε» ο Πρίαμος
και απευθυνόμενος στον Παλαμήδη έλεγε πως είχε στείλει όσα είχαν συμφωνήσει και
τον ευχαριστούσε που είχε βοηθήσει την πόλη. Ο δούλος θανατώθηκε με την
επιστολή πάνω του. Στη συνέχεια ο Οδυσσέας έθαψε χρυσάφι στη σκηνή του Παλαμήδη.
Όταν εντοπίστηκε το
πτώμα του δούλου και η επιστολή ξεκίνησε έρευνα. Έτσι βρέθηκε το θαμμένο χρυσάφι
και ο Παλαμήδης κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία. Συγκροτήθηκε αμέσως
δικαστήριο που τον κήρυξε ένοχο και τον καταδίκασε σε θάνατο δια λιθοβολισμού. Έτσι
ολοκληρώθηκε η εκδίκηση του Οδυσσέα.
Οι πηγές
Ο Όμηρος δεν
αναφέρει καθόλου τον Παλαμήδη στα δύο έπη του. Τον συναντούμε για πρώτη φορά
στα Κύπρια. Από εκεί πήραν την ιστορία ο Αισχύλος και Ευριπίδης και την διαμόρφωσαν
ανάλογα.
Ο Ξενοφώντας
αναφέρει ότι ο Παλαμήδης τιμήθηκε, μαζί με άλλους ήρωες, από τους θεούς. Στην
Απολογία Σωκράτους τονίζει ότι του είναι παρήγορη η συνάντηση με τον Παλαμήδη
τον οποίον εξυμνούν περισσότερο από τον Οδυσσέα που τον θανάτωσαν άδικα.
Ο Παλαμήδης εμφανίζεται
ως ένας από τους σοφότερους Έλληνες, γι' αυτό και υπάρχουν χαρακτηριστικές
παροιμιώδεις εκφράσεις, όπως Παλαμήδους εξεύρημα, Παλαμήδους σοφώτερος και
Παλαμήδους βούλευμα.
Σε κάποιες πηγές
βρίσκουμε διαφορετικές αναφορές για τον τρόπο που θανατώθηκε ο Παλαμήδης. Ο Παυσανίας
γράφει ότι τον έπνιξαν ο Οδυσσέας και ο Διομήδης κατά τη διάρκεια ενός αλιευτικού
ταξιδιού.
Ο Γοργίας έγραψε την
«Υπέρ Παλαμήδους Απολογία» στην οποία ο ήρωας απολογείται κατά της κατηγορίας της
εσχάτης προδοσίας.