To κανάλι στο Youtube που δίνει λόγο σε εκείνους που η αμερικανική κοινωνία θέλει να ξεχάσει. Ένα φαινομενικά απλό project που έχει προκαλέσει παγκόσμια αίσθηση. Η απήχηση και η κριτική
Περίπου επτά εκατομμύρια συνδρομητές, πάνω από 3.000 βίντεο και «καλπάζει» προς τα δύο δισεκατομμύρια views. Το Soft White Underbelly, το project του φωτογράφου Μάρκ Λάιτα, ξεκίνησε ως μια θεωρητικά απλή ιδέα και εξελίχθηκε σε ένα φαινόμενο με τεράστια απήχηση και κοινό.
Ο Λάιτα γεννήθηκε το
1960 στο Ντιντρόιτ, από γονείς λιθουανικής καταγωγής και μεγάλωσε στο Σικάγο.
Το όνειρο του ήταν να γίνει επαγγελματίας τενίστας αλλά, όπως ο ίδιος λέει δεν
είχε το ταλέντο. «Τα καταλάβαινα μετά από κάθε ήττα σε μεγάλο τουρνουά. Ευτυχώς
ήμουν όμως ταλαντούχος αλλού, στην φωτογραφία. Ένιωθα ότι ήταν κάτι που είχα
μέσα μου» θα πει.
Εργάστηκε για πολλά
χρόνια στο κομμάτι της διαφημιστικής φωτογραφίας και συνεργάστηκε με κορυφαίες
εταιρίες όπως η Apple, η
Pepsi και η Adidas. Έγινε από τους πιο περιζήτητους φωτογράφους
του χώρου και κέρδισε πάρα πολλά βραβεία.
Ο Λάιτα εξηγεί όμως πως
η δουλειά του στον διαφημιστικό χώρο τον οδήγησε στο να αναζητήσει κάτι
πραγματικό, μακριά από τον επιτηδευμένο κόσμο της διαφήμισης: «Δεν ήταν κάτι
που με ενθουσίαζε. Έκανα τις προσωπικές μου δουλειές, αλλά η διαφημιστική
φωτογράφιση πληρώνει τους λογαριασμούς. Κάποια στιγμή όμως η κατάσταση με
αηδίασε. Αυτή η προσπάθεια τα πάντα να φαίνονται τέλεια και όμορφα, τα πάντα να
είναι καλύτερα από την πραγματική ζωή. Αν το κάνεις αυτό για μεγάλο χρονικό
διάστημα σε αρρωσταίνει και έχεις ανάγκη από κάτι πραγματικό, ειλικρινές και
ωμό. Ήταν μια αντίδραση στην γλίτσα του κόσμου της διαφήμισης».
Ικανοποιώντας αυτή
την ανάγκη του ο Λάιτα ήρθε σε επαφή με τον κόσμο του περιθωρίου. Ναρκομανείς,
άστεγους, ιερόδουλες, παράνομους. Το πρώτο του project ήταν ουσιαστικά ένα λεύκωμα με
φωτογραφίες και ιστορίες αυτών των ατόμων. Το «Created Equally» κυκλοφόρησε το 2009 και παρότι πήγε
καλά σε πωλήσεις ήταν εμπορική αποτυχία καθώς ο Λάιτα είχε επενδύσει πολλά
χρήματα σε αυτό.
Έγινε όμως η βάση
για το επόμενο project. Μέσα από τις συζητήσεις με τους πρωταγωνιστές του
λευκώματος αποφάσισε να προχωρήσει στη δημιουργία ενός καναλιού στο Youtube. Θα έδινε έτσι βήμα σε έναν κόσμο που
η Αμερική προτιμούσε να μένει σιωπηλός και μακριά από τα φώτα.
Έχοντας άγνοια
κινδύνου, όπως ο ίδιος θα παραδεχθεί, αλλά και ελπίζοντας ότι «δεν θα ρισκάρουν
να επιτεθούν σε έναν άντρα με ύψος 1.95», ο Λάιτα νοίκιασε ένα στούντιο στην «πρωτεύουσα»
των αστέγων του πλανήτη. Υπολογίζεται ότι στα 50 οικοδομικά τετράγωνα της γειτονιάς
Skid Row του Λος Άντζελες ζουν πάνω από 4,500
μονίμως άστεγοι άνθρωποι. Είναι το μεγαλύτερο νούμερο στον κόσμο.
Ονόμασε το project του «Soft white underbelly», μαλακό λευκό υπογάστριο, εμπνευσμένος από την ατάκα του Ουίνστον Τσόρτσιλ ότι η Ιταλία είναι το «μαλακό υπογάστριο της Ευρώπης», το πιο ευάλωτο σημείο δηλαδή.
To
2010 έκανε την πρώτη του συνέντευξη. Απέναντι από την κάμερα του κάθισε η
Καρολάιν, μια γυναίκα εθισμένη στην ηρωίνη. Συνέχισε το project για αρκετό διάστημα πριν, τον Απρίλιο
του 2016, ανεβάσει το πρώτο βίντεο στο κανάλι του.
Μιλώντας για το
τρόπο που έπειθε τους πρωταγωνιστές του ο Λάιτα παραδέχεται πως για πολλά
χρόνια ήταν τα χρήματα που τους έφεραν στο στούντιο του.
«Γυρνούσα στο Skid Row, μιλούσα με κόσμο και πολλές φορές
επέμενα. Χτυπούσα κουδούνια και πλησίαζα αγνώστους. Στην αρχή ήταν μόνο τα
λεφτά. Δεν με συμπαθούσαν πραγματικά όταν ξεκίνησα. Ήμουν σαν ΑΤΜ για αυτούς.
Υπήρχε μια ειλικρίνεια όμως, ήξεραν τι ακριβώς ήθελα. Έχω δώσει πάνω από 2εκατ.
δολάρια για αυτό το project. Άνθρωποι στους οποίους έχω κάνει συνεντεύξεις με παίρνουν
ακόμα και σήμερα και μου ζητούν χρήματα. Έτσι δημιούργησα στην αρχή αυτό τον
κύκλο. Οι άνθρωποι έμαθαν ότι ήθελα απλά να μου μιλήσουν και ότι θα έπαιρναν
ένα μικρό ποσό.
Σταδιακά εκατοντάδες
με προσέγγιζαν και στη συνέχεια χιλιάδες. Επικοινωνεί μαζί μου πάρα πολύ κόσμος.
Μιλάω μαζί τους, ζητώ φωτογραφίες ή βίντεο και μετά αποφασίζω. Έχω κάνει πάνω
από 10.000 συνεντεύξεις από τις οποίες έχω δημοσιεύσει περίπου το 1/3.
Πλέον οι
περισσότεροι δεν έρχονται για χρήματα αλλά για την προβολή. Ξέρουν ότι το
κανάλι είναι πολύ δημοφιλές. Δεν δίνω πλέον χρήματα».
Η
εκτόξευση
Ο Λάιτα έφτιαξε ένα
συγκεκριμένο σκηνικό στο στούντιο του κι ακολούθησε ένα στιλ συνέντευξης που
σταδιακά «ανοίγει» τον πρωταγωνιστή. Στόχος ήταν όποιος κάθεται στην καρέκλα
του «Soft White Underbelly» να μην νιώθει ότι κρίνεται ή πιέζεται. Ο Λάιτα κάνει τους συνεντευξιαζόμενους
να αισθάνονται άνετα και επεμβαίνει μόνο όταν το θεωρεί κρίσιμο. Πολλές από τις
συνεντεύξεις του εξελίσσονται σε μονολόγους με ελάχιστες διακοπές.
Τα πρώτα χρόνια το κοινό του «Soft White Underbelly» ήταν μικρό. Το κανάλι είχε περίπου 6.000 συνδρομητές και τα views ήταν περιορισμένα. Όλα άλλαξαν όταν ανέβηκε η συνέντευξη μιας ιερόδουλης που συστήθηκε ως «Κέλι». Η ιστορία της προκάλεσε τεράστια αίσθηση και μέσα σε λίγους μήνες οι συνδρομητές έφτασαν τις 500.000. Από εκεί και πέρα το project εκτοξεύθηκε.
Συνεντεύξεις που συγκλονίζουν
Μέσα στα επόμενα
χρόνια ο Λάιτα παρουσίασε μια σειρά από συγκλονιστικές συνεντεύξεις. Από την
οικογένεια Γουίτακερ στη Δυτική Βιρτζινια και τα τεράστια προβλήματα που
αντιμετωπίζει λόγω της αιμομιξίας, μέχρι την Άμις που έγινε στρίπερ και τον Τζέρι
που έχασε το μισό πρόσωπο και τον μισό εγκέφαλο του από πυροβολισμό. Το «Soft White Underbelly» εξελίχθηκε σε φαινόμενο κι έριξε φως
σε θέματα ταμπού αλλά και ακραίες περιπτώσεις. Προαγωγοί, βιαστές, μέλη
συμμοριών και δολοφόνοι μιλούν χωρίς φίλτρο στον Λάιτα ενώ την ίδια ώρα οι
συνεντεύξεις με άτομα που αντιμετωπίζουν ψυχολογικά προβλήματα και εθισμούς φέρνουν
στο προσκήνιο ένα σκοτεινό κομμάτι της κοινωνίας.
Μέσα από τις χιλιάδες
ώρες του υλικού του «Soft White Underbelly» ο θεατής θα σοκαριστεί, θα συγκινηθεί
και θα γελάσει. Οι συνεντεύξεις του Λάιτα έχουν κυριολεκτικά τα πάντα.
Οι επικριτές
Βέβαια δεν έχουν όλοι ενθουσιαστεί με το «Soft White Underbelly» και τον Μαρκ Λάιτα. Το project και προσωπικά ο φωτογράφος δέχονται κριτική
καθώς κάποιοι θεωρούν ότι εκμεταλλεύεται το ανθρώπινο δράμα και άτομα ιδιαίτερα
ευάλωτα. Οι επικριτές μιλούν για «πορνό φτώχειας και τραγωδίας» και εμπορευματοποίηση
της τραγωδίας και του πόνου. Είναι αποδεδειγμένο επίσης ότι κάποιοι από τους συνεντευξιαζόμενους
λένε ψέματα ενώ έχουν υπάρξει και ερωτηματικά για τα χρήματα που συγκεντρώνει
κατά καιρούς ο Λάιτα για να στηρίξει κάποιους από τους πρωταγωνιστές του, όπως η
οικογένεια Γουίτακερ.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι απλά ρίχνει φως σε μια σκληρή πραγματικότητα. «Το ότι δεν το βλέπουμε δεν πάει να πει ότι δεν υπάρχει. Οι ιστορίες μας διδάσκουν πώς από διαλυμένες οικογένειες βγαίνουν διαλυμένα παιδιά. Την αδυναμία του κράτους να προστατέψει άτομα με ψυχολογικά προβλήματα και τον σκληρό κόσμο του δρόμου» λέει και υποστηρίζει ότι μπορεί να αποδείξει ότι κάθε δολάριο που έχει συγκεντρώσει έχει πάει εκεί που έπρεπε.
Πριν από περίπου έναν χρόνο ο Μαρκ Λάιτα βρέθηκε στο προσκήνιο για μια προσωπική τραγωδία. Ο φωτογράφος βρήκε νεκρή, στην μπανιέρα του σπιτιού της, την 22χρονη σύντροφο του. Πέθανε από υπερβολική δόση κοκαΐνης.
Ο Λάιτα δέχθηκε
κριτική τόσο για τη μεγάλη διαφορά ηλικίας (ο ίδιος είναι 66), όσο και για το
γεγονός ότι υποστήριξε ότι δεν γνώριζε ότι η Κιάρα, με την οποία είχε σχέση
δυόμιση ετών, έκανε χρήση ναρκωτικών. Ο ίδιος ανέβασε βίντεο στο κανάλι του
μιλώντας για την τραγωδία. Οι επικριτές του υποστήριξαν ότι επιχείρησε να
εκμεταλλευτεί το γεγονός και να γίνει πιο συμπαθής.
Επίλογος
Μιλώντας για το Soft White Underbelly ο Μαρκ Λάιτα έχει πει: «Με γοητεύει η
τάση των ανθρώπων να αυτοκαταστρέφονται. Με γοητεύει πραγματικά. Είναι κάτι που
φαίνεται να το κάνουμε όλοι μας, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Προσωπικά θεωρώ
ότι είμαι πρεζάκι της αδρεναλίνης κι αυτό με κινητοποιεί. Κάποτε ένας από τους συνεντευξιαζόμενους
τράβηξε πιστόλι και με σημάδεψε. Αυτό δεν με σταμάτησε, λατρεύω το ρίσκο.
Ήμουν όμως κι ένας άνθρωπος
που έβλεπε έναν άστεγο και, πολλές φορές, έλεγα: Άντε βρες μια δουλειά. Το Soft White Underbelly μου δίδαξε ότι δεν είναι τόσο απλά τα
πράγματα. Πρέπει να ξέρεις την ιστορία του, να κατανοήσεις τι έχει περάσει για
να φτάσει εκεί. Να ξέρεις γιατί κατέληξε στους δρόμους, γιατί παίρνει ναρκωτικά,
γιατί πουλάει το κορμί του. Νομίζω ότι το project μου βοηθά τον κόσμο να καταλάβει αυτά
τα γιατί. Καταλαβαίνω αυτούς που θεωρούν ότι εκμεταλλεύομαι ευάλωτους
ανθρώπους. Από την άλλη όμως έτσι ενημερώνω ολόκληρη την κοινωνία μας.
Ανθρώπους που προσπαθούν να καταλάβουν γιατί ο γιός, η κόρη, ο αδελφός, ο σύντροφος
τους βρίσκονται σε αυτή την σκατοκατάσταση. Θεωρώ λοιπόν ότι Soft White Underbelly μας βοηθά να κατανοήσουμε τι συμβαίνει.
Πιστεύω ότι το καλό που κάνει είναι πολύ περισσότερο. Δεν λέω ότι δεν υπάρχει αρνητικά
πλευρά, πάντα υπάρχει, όμως στη ζυγαριά το καλό είναι απείρως πιο βαρύ».