Κυρά Φροσύνη: Το πρόσωπο πίσω από τον μύθο

 

Ποια ήταν η κυρά Φροσύνη, τι σχέση είχε με τον Αλή Πασά και την οικογένεια και γιατί εκτελέστηκε; Είχε πολιτικά κίνητρα η υπόθεση;

Το όνομα, ο μύθος, η πραγματικότητα. Ποια ήταν η κυρά Φροσύνη και τελικά ποιοι λόγοι οδήγησαν τον Αλή Πασά στην εκτέλεση της; Τα γεγονότα έχουν θολώσει από τον χρόνο αλλά οι αναφορές της εποχής μάς δίνουν μια εικόνα.

Η Ευφροσύνη γεννήθηκε το 1773 και το γεγονός ότι ήταν ανιψιά του μητροπολίτη Λάρισας και μετέπειτα Ιωαννίνων Γαβριήλ αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο το πατρικό της επώνυμο να ήταν Γκάγκα (όπως ήταν και του μητροπολίτη). Παντρεύτηκε τον έμπορο και πρόκριτο των Ιωαννίνων Δημήτριο Βασιλείου με τον οποίο απέκτησαν δύο παιδιά (ένα αγόρι κι ένα κορίτσι).

Ο σύζυγος της Ευφροσύνης είχε έδρα στη Βενετία και έλειπε πολύ συχνά από τα Ιωάννινα. Οι πηγές συμφωνούν πως, παρότι παντρεμένη, η Ευφροσύνη ήταν αυτό που στην αρχαία Ελλάδα λεγόταν εταίρα.

Χαρακτηριστικά ο Άγγλος στρατιωτικός και περιηγητής Ουίλιαμ Μάρτιν Λικ (1777-1860) γράφει: «Η Φροσύνη ήταν 28 πάνω – κάτω χρονών. Λένε πως ήταν έξυπνη, μορφωμένη και φαίνεται πως ζωντάνευε τον τύπο της αρχαίας εταίρας… Η παρουσία μιας τέτοιας γυναίκας στη σημερινή Ελλάδα είναι παράταιρη και επικίνδυνη. Πιο ειδικά η Φροσύνη, που ήταν όμορφη και από καλή οικογένεια, είχε πολύ κακή επίδραση πάνω στις Ελληνίδες».

Στο σπίτι της σύχναζαν Έλληνες και Τούρκοι εκ των οποίων κάποιοι ήταν εραστές της. Η φήμη της είχε φτάσει στο ανώτατο επίπεδο της κοινωνικής πυραμίδας της πόλης.

Η σχέση με τον Μουχτάρ

Οι αναφορές της εποχής συμφωνούν ότι η Ευφροσύνη διατηρούσε σχέση με έναν εκ των γιών του Αλή Πασά, τον Μουχτάρ του οποίου η σύζυγος ήταν κόρη του Πασά του Βερατίου (σημερινή Αλβανία).

Ο Πασάς δεν είχε καλή σχέση με τους γιούς του. Δεν τους εκτιμούσε και θεωρούσε πως δεν είναι αντάξιοι του ονόματος τους.

Στην περίπτωση του Μουχτάρ ίσως να μην είχε άδικο καθώς οι αναφορές τον παρουσιάζουν ως έναν νεαρό που ενδιαφερόταν μόνο για κάθε είδους απολαύσεις.

Ο γιός του Αλή Πάσα ερωτεύτηκε με πάθος την Ευφροσύνη η οποία άρχισε να τον επηρεάζει.  Η σύζυγος του Μουχτάρ έμαθε για την σχέση του και απευθύνθηκε στον Πασά ζητώντας να αποκαταστήσει την τιμή της.

Σύμφωνα με μια εκδοχή το «ποτήρι» ξεχείλισε όταν ο Μουχτάρ χάρισε στην Ευφροσύνη ένα σμαραγδένιο δαχτυλίδι που είτε ανήκε στη σύζυγο του, είτε του το είχε ζητήσει και της το έδωσε.

Η Ευφροσύνη φόρεσε τα δαχτυλίδι (ή το πούλησε σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή) και η σύζυγος του Μουχτάρ ενημερώθηκε για το τι είχε συμβεί.

Στον Αλή η σύζυγος του Μουχτάρ πήγε μαζί με την αδελφή της, η οποία ήταν παντρεμένη με τον δεύτερο γιο του Πασά και ο οποίος φέρεται να την απατούσε με παντρεμένες. Μαζί ζήτησαν να λάβει μέτρα.

Οι λόγοι της αντίδρασης του Αλή Πασά

Η σύζυγος του Μουχτάρ, και η αδελφή της, δεν ήταν τυχαία πρόσωπα. Χάρη στη συνεργασία με τον πατέρα τους (τον Πασά του Βερατίου) ο Αλή είχε τον έλεγχο σημαντικού μέρους της σημερινής Αλβανίας. Είναι ένας λόγος να εισακούσει το αίτημα τους καθώς δεν ήθελε να φανεί ότι δεν τις σεβόταν και να χαλάσουν οι σχέσεις των οικογενειών.  Ο Γάλλος στρατηγός Γκιγιό ντε Βοντονκούρ υποστηρίζει επίσης ότι ο Αλή Πασάς είχε διαπιστώσει ότι η Ευφροσύνη είχε μεγάλη επιρροή στον γιό του.  

Η εκδοχή ότι το κίνητρο του του Αλή Πασά ήταν ερωτικό, ότι δηλαδή ήταν κι αυτός εραστής της Ευφροσύνης, είναι μάλλον μυθιστορηματικό και δεν τεκμηριώνεται.

Πιθανότατα ο Αλή Πασάς στο αίτημα που του κατέθεσαν οι νύφες του, βρήκε μια ευκαιρία να πατάξει τη διαφθορά και τις μοιχείες, που ειδικά για τους μουσουλμάνους αποτελούσαν πολύ σοβαρά παραπτώματα και ως κοινωνικό φαινόμενο του δημιουργούσε προστριβές με τους άλλους βεζίρηδες. Ήταν επίσης ένας τρόπος να κάνει μια επίδειξη δύναμης στην πόλη η οποία, εκείνη την εποχή, αντιμετώπιζε αρκετά προβλήματα με ληστείες και αρπαγές.

Οι συλλήψεις

Ο Αλή Πασάς ζήτησε από τον υπεύθυνο ασφάλειας Ταχίρ Αμπάζη να καταρτιστεί λίστα με παντρεμένες γυναίκες των Ιωαννίνων που ήταν ύποπτες για μοιχεία. Στις 10 Ιανουαρίου 1801 πήγε το σπίτι του Νικόλαου Γιάγκα του οποίου η σύζυγος ήταν στη λίστα. Χωρίς να εξηγήσει τον λόγο της ζήτησε να καλέσει στο σπίτι συγκεκριμένες γυναίκες των Ιωαννίνων. Όταν συγκεντρώθηκαν τις συνέλαβαν. Σύμφωνα με εκδοχή πήγε ο ίδιος με τη φρουρά του στο σπίτι της Ευφροσύνης όπου και τη συνέλαβε, μαζί με την υπηρέτρια της.

Οι αναφορές μιλούν για συνολικά 18 συλλήψεις. Κάποιες πηγές υποστηρίζουν ότι μια από τις συλληφθείσες απελευθερώθηκε γρήγορα, επειδή το ζήτησε ως χάρη από τον Αλή Πασά ο άνδρας της. Όταν πασάς τον ρώτησε αν είναι διατεθειμένος να ζει με μια πόρνη εκείνος απάντησε «ναι».

Οι γυναίκες έμειναν κρατούμενες την 11^η Ιανουαρίου κι αναταραχή άρχισε να επικρατεί στην πόλη. Ο μητροπολίτης Γαβριήλ, ο θείος της Ευφροσύνης, επιχείρησε να την απελευθερώσει αλλά δεν τα κατάφερε. Πάντως είναι πιθανό να υπήρχε η εντύπωση ότι οι γυναίκες είτε θα έμεναν στη φυλακή για ένα διάστημα, είτε θα έπρεπε να εξαγοραστεί η ελευθερία τους. Ελάχιστοι φαντάζονταν την μοίρα τους.

Για τις 17 κρατούμενες λίγα πράγματα είναι γνωστά. Σύμφωνα με μια αναφορά στη λίστα ήταν οι τέσσερις αδελφές Σελεκοπούλου ενώ τονίζεται ότι οι συλληφθείσες ήταν τόσο Χριστιανές, όσο και Οθωμανές.

Η εκτέλεση

Σύμφωνα με τα ισλαμικά έθιμα οι εκτελέσεις γίνονταν βράδυ. Όταν πλέον έπεσε ο ήλιος, οι γυναίκες μεταφέρθηκαν με βάρκες σε σημείο που η λίμνη Παμβώτιδα έχει μεγάλο βάθος. Οι δήμιοι τις έδεσαν και τις έριξαν στο παγωμένο νερό. Δεν τις έβαλαν σε σακιά, όπως ήταν η πάγια τακτική της εποχής.

Ένας από τους δήμιους ανέφερε αργότερα ότι δεν θα ξεχνούσε ποτέ τα πρόσωπα των γυναικών στο νερό και ότι ξυπνούσε πολλές νύχτες ακούγοντας τις κραυγές τους στους εφιάλτες του.

Τα πτώματα εκβράστηκαν στην παραλία της λιμνης και έγινε η ταφή τους. Όλα τα σπίτια των γυναικών σφραγίστηκαν και οι περιουσίες τους δημεύθηκαν.

Η αντίδραση του Μουχτάρ

Η δολοφονία της Ευφροσύνης απέκοψε εντελώς τον Μουχτάρ τόσο από τον πατέρα του, όσο κι από τη σύζυγο του. Το 1802 γεννήθηκε ο Σελίμ, ο τρίτος γιός του Αλή Πασά. Μητέρα του ήταν μια σκλάβα. Ο Μουχτάρ σκότωσε επί τόπου τον αγγελιοφόρο που του ανακοίνωσε τη γέννηση.

Ο Βρετανός περιηγητής Τσαρλς Κόκερελ, ο οποίος συνάντησε τον Μουχτάρ 13 χρόνια μετά την εκτέλεση της Ευφροσύνης, αναφέρει ότι δεν άγγιξε ποτέ ξανά τη σύζυγο του. Μετά την εξέγερση του Αλή Πασά και την εκτέλεση του από τον σουλτάνο, ο Μουχτάρ παραδόθηκε και εκτελέστηκε (1822).

Η… διαφορετική κυρά Φροσύνη

Η Ευφροσύνη θάφτηκε στο Μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων και η τοπική Μητρόπολη αναγόρευσε τα λείψανα όλων των γυναικών σε «καλλιμάρτυρες». Ο μητροπολίτης Γαβριήλ κατέβαλε μεγάλη προσπάθεια ώστε η Ευφροσύνη, και οι υπόλοιπες γυναίκες, να θεωρηθούν θύματα ενός τυράννου και να δώσει πολιτική χροιά στις εκτελέσεις. Αργότερα μάλιστα επιχείρησε να αναδείξει την ανιψιά του σαν ηρωίδα της Επανάστασης.

Συγγραφείς όπως ο Ραγκαβής και ο Βαλαωρίτης την παρουσίασαν ως ένα άτομο που προέβαλε ηρωική αντίσταση. Μια γυναίκα με υψηλή ηθική που θα μπορούσε να γλιτώσει αν είχε ενδώσει στις πιέσεις του Αλή Πασά.

Όσο περνούσαν τα χρόνια αυτή η «ηρωική» εικόνα της κυρά Φροσύνης επικράτησε στη λαϊκή συνείδηση. Σύγχρονες παρουσιάσεις της μάλιστα υποστηρίζουν  ότι το πολυσύχναστο σπίτι της θα μπορούσε να αποτελεί ένα κέντρο αντίστασης στον Αλή Πασά και σημείο ανταλλαγής επαναστατικών ιδεών. Αυτό δεν τεκμηριώνεται από πουθενά.  

 

*Στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο εκτίθεται φορεσιά της κυρά Φροσύνης Αποτελείται από μεταξωτό πουκάμισο, χρυσοκεντημένο βελούδινο φόρεμα, βελούδινο φέσι και παντόφλες με χρυσά κεντήματα, 18ος αι.