Οι επιστήμονες μπαίνοντας στο Σπήλαιο του Σαρανταπόρου έμειναν έκπληκτοι από τον γιγάντιο ιστό αράχνης που εντόπισαν.
Στα βάθη ενός σπηλαίου στα ελληνοαλβανικά σύνορα βρίσκεται ένα μοναδικό εύρημα στον κόσμο. Μέσα στο Σπήλαιο του Θείου —γνωστό και ως Σπήλαιο του Σαρανταπόρου— οι επιστήμονες ανακάλυψαν τον μεγαλύτερο γνωστό ιστό αράχνης που έχει εντοπιστεί ποτέ στον κόσμο εντός σπηλαίου.
Το σπήλαιο, το άνοιγμα του οποίου βρίσκεται στην Ελλάδα αλλά
καθώς προχωράς μέσα σε αυτό καταλήγεις κάτω από το έδαφος της Αλβανίας, είναι γεμάτο
με θειούχα αέρια και εμποτισμένο με υδρόθειο. Τα σπήλαια θείου σχηματίζονται από θειικό οξύ όταν το υδρόθειο, ένα αέριο που προέρχεται από τα
υπόγεια ύδατα και μυρίζει σαν αυγό, αντιδρά με το οξυγόνο. Εκεί, σε αυτό το σχεδόν
αφιλόξενο περιβάλλον, πάνω από 111.000 αράχνες αναγκάστηκαν να συνυπάρξουν και να
συνεργαστούν, δημιουργώντας μια ενιαία, γιγαντιαία κατασκευή από μεταξένιους
ιστούς που εκτείνεται σε πάνω από 106 τετραγωνικά μέτρα, μήκους πάνω από 300 μέτρα.
Συγκεκριμένα, η αποικία αποτελείται κυρίως από δύο είδη
αραχνών, την Tegenaria domestica – αράχνες που συναντάμε και στα σπίτια μας γνωστή ως «αραχνάκι της φάκης ή αραχνάκι του σπιτιού»-
και την Prinerigone vagans- ένα μικρό, υγρόφιλο είδος αράχνης που ζει σε υγρές περιοχές όπως υγρά λιβάδια και όχθες λιμνών-, οι οποίες έχουν αναπτύξει μια πρωτοφανή σχέση συνύπαρξης.
Υπολογίζεται ότι οι πρώτες είναι περίπου 69.000, ενώ οι δεύτερες περίπου 42.000.
Σε φυσιολογικές συνθήκες, αυτά τα είδη δεν σχηματίζουν αποικίες τέτοιας κλίμακας
ούτε μοιράζονται τόσο εκτεταμένα δίκτυα. Ανάμεσά τους κινούνταν ένα πλήθος
άλλων μορφών ζωής, όπως σαρανταποδαρούσες, ακάρεα, σκαθάρια και σκορπιοί.
Μια ανακάλυψη που αλλάζει τα δεδομένα
Η ανακάλυψη του τεράστιου ιστού έγινε για πρώτη φορά το 2022 από σπηλαιολόγους από την Τσεχική Σπηλαιολογική Εταιρεία όμως μόλις τον Οκτώβριο του 2025 ολοκληρώθηκε η μελέτη από μια πολυεθνική ομάδα επιστημόνων, με επικεφαλής τον Ιστβάν Ουράκ από το Ουγκρικό Πανεπιστήμιο της Τρανσυλβανίας, Σαπιέντια, στην Ρουμανία.
Το εύρημα δεν εντυπωσίασε μόνο για το μέγεθός του, αλλά
κυρίως για όσα αποκαλύπτει σχετικά με την εξέλιξη, τη συνεργασία και την
προσαρμοστικότητα της ζωής σε ακραία περιβάλλοντα.
Ο Ουράκ χαρακτήρισε το εύρημα «την πρώτη απόδειξη αποικιακής
συμπεριφοράς και στα δύο είδη αραχνών και πιθανώς τον μεγαλύτερο ιστό αράχνης
στον κόσμο», σύμφωνα με ρεπορτάζ του Vice News. Η εργασία δημοσιεύτηκε στο
περιοδικό Subterranean Biology και κατέγραψε μια δομή που καλύπτει περίπου 106
τετραγωνικά μέτρα, τη μεγαλύτερη συνεχή κατασκευή αράχνης που έχει καταγραφεί
ποτέ κάτω από το έδαφος.
Η ανακάλυψη ήταν εντυπωσιακή επειδή οι αράχνες T. domestica (ΦΩΤΟ) συνήθως θηρεύουν άλλες αράχνες, συμπεριλαμβανομένης της P. vagans, ωστόσο στη
συγκεκριμένη περίπτωση τα δύο είδη μοιράζονταν γειτονικές σήραγγες χωρίς να καταγράφονται
επιθέσεις μεταξύ τους. Οι επιστήμονες κανονικά θα περίμεναν ότι οι αράχνες που
υφαίνουν τις σήραγγες θα θηρεύουν τις P. vagans, αλλά η έλλειψη φωτός στο
σπήλαιο μπορεί να επηρέασε την όραση των αραχνών, σύμφωνα με τη μελέτη, και γι’
αυτό δεν σημειώθηκαν τουλάχιστον στην αρχή τέτοιες επιθέσεις.
Τα προφίλ DNA έδειξαν ότι και τα δύο είδη είχαν ήδη αρχίσει να αποκλίνουν από τους συγγενείς τους που εντοπίζονται πάνω από το έδαφος, απόδειξη ταχείας προσαρμογής στο σκοτάδι και τον τοξικό αέρα. «Συχνά, νομίζουμε ότι γνωρίζουμε ένα είδος πλήρως, ότι καταλαβαίνουμε τα πάντα γι' αυτό, κι όμως μπορούν να συμβούν απροσδόκητες ανακαλύψεις. Ορισμένα είδη έχουν αξιοσημείωτη γενετική πλαστικότητα, η οποία γίνεται εμφανής μόνο υπό ακραίες συνθήκες», δήλωσε ο Ουράκ, σύμφωνα με το Vice News.
Στο συγκεκριμένο σπήλαιο, οι ιδιαίτερες χημικές και
οικολογικές συνθήκες φαίνεται να ανέτρεψαν τους «κανόνες». Η παρουσία
υδρόθειου, που προκύπτει από γεωχημικές διεργασίες στο υπέδαφος, οδήγησε σε
οξείδωση και στη δημιουργία ενός μοναδικού θειούχου μικροκλίματος. Εκεί
αναπτύσσονται βακτήρια που τρέφονται από τις χημικές ενώσεις και, με τη σειρά
τους, προσελκύουν τεράστιους πληθυσμούς μικροσκοπικών εντόμων, κυρίως σκνιπών.
Αυτή η αφθονία τροφής είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο «χτίστηκε» ο γιγαντιαίος
ιστός.
Οι αράχνες τρώνε σκνίπες που δεν τσιμπούν, οι οποίες με τη σειρά τους τρέφονται με λευκά μικροβιακά βιοφίλμ - γλοιώδεις εκκρίσεις που προστατεύουν τους μικροοργανισμούς από απειλές στο περιβάλλον τους – και δημιουργούνται από βακτήρια που οξειδώνουν το θείο στο σπήλαιο. Ένα ρεύμα πλούσιο σε θείο που τροφοδοτείται από φυσικές πηγές ρέει μέσα από το σπήλαιο και το γεμίζει με υδρόθειο βοηθώντας τα μικρόβια, τις σκνίπες και τους θηρευτές τους να επιβιώσουν, έγραψαν οι ερευνητές στη μελέτη.
Οι ερευνητές, για να μελετήσουν τον ιστό, χρειάστηκε να διασχίσουν τα στενά περάσματα του σπηλαίου, περπατώντας συχνά μέσα στο νερό, το οποίο τους έφτανε μέχρι τη μέση, και κινούμενοι με σχοινιά. Οι ίδιοι περιγράφουν τον ιστό σαν έναν λαμπερό τοίχο που εκτείνεται όσο φτάνει το φως των φακών. Αυτό που έμοιαζε με μια ενιαία κουρτίνα από μετάξι ήταν στην πραγματικότητα ένα στρώμα από «σήρραγες» που η μια κρεμόταν πάνω στην άλλη. Σε ορισμένα σημεία, το βάρος του ήταν τόσο μεγάλο ώστε τμήματα του κατέρρεαν, αποκαλύπτοντας ότι πρόκειται για μια κατασκευή που αγγίζει τα όρια της μηχανικής αντοχής. Το γεγονός αυτό έδωσε στους επιστήμονες μια σπάνια ευκαιρία να μελετήσουν πώς συμπεριφέρεται το μετάξι της αράχνης όταν χρησιμοποιείται σε τόσο ακραία κλίμακα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το σημείο στο οποίο εκτείνεται ο ιστός πάνω στον ασβεστόλιθο βρίσκεται πάνω από το επίπεδο της πλημμύρας, μειώνοντας τον κίνδυνο εποχιακών καταστροφών του.
Πολλά περισσότερα από απλές παγίδες
Ο ιστός αυτός επιβεβαιώνει την ιδέα ότι από βιολογικής
άποψης οι ιστοί των αραχνών δεν είναι απλώς παγίδες, αλλά προεκτάσεις του ίδιου
του οργανισμού. Οι επιστήμονες τους θεωρούν «εκτεταμένους φαινότυπους»:
εξωτερικές δομές που αντανακλούν άμεσα το γενετικό υλικό και τις εξελικτικές
επιλογές ενός είδους.
Στην περίπτωση του συγκεκριμένου σπηλαίου, ο ιστός
λειτουργεί σαν συλλογικό όργανο. Δεν εξυπηρετεί μόνο την ατομική επιβίωση, αλλά
την επιτυχία ολόκληρης της κοινότητας, επιτρέποντας σε χιλιάδες αράχνες να
μοιράζονται πόρους και πληροφορίες.
Εξίσου ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο οι ιστοί
μεταδίδουν δονήσεις. Σύμφωνα με έρευνες οι αράχνες «ακούν» μέσω των ιστών τους και
αντιλαμβάνονται κινήσεις στον αέρα και πάνω στο μετάξι. Στο σκοτάδι του
σπηλαίου, όπου η όραση είναι πρακτικά άχρηστη, αυτό το αισθητηριακό σύστημα
αποκτά τεράστια σημασία. Ο ιστός λειτουργεί σαν μια γιγαντιαία κεραία, η οποία
επιτρέπει στις αράχνες να εντοπίζουν τη λεία τους αλλά και πιθανές απειλές σε
αποστάσεις που το σώμα τους από μόνο του δεν θα μπορούσε ποτέ να εντοπίσει.
Το ίδιο το μετάξι, με τις περισσότερες από 2.200 πρωτεΐνες
που το απαρτίζουν, βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγχρονης έρευνας. Στο σπήλαιο,
οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι οι ιδιότητές του φαίνεται να επηρεάζονται από τη
διατροφή και το περιβάλλον. Η χημική σύνθεση του θειούχου οικοσυστήματος, σε
συνδυασμό με την αφθονία εντόμων, ενδέχεται να παράγει μετάξι με διαφορετικά
μηχανικά χαρακτηριστικά από αυτά που συναντώνται σε ανάλογα οικοσυστήματα που
αναπτύσσονται στην επιφάνεια της γης. Αυτές οι παρατηρήσεις ενισχύουν το
ενδιαφέρον για εφαρμογές βιομιμητικής, όπου το μετάξι της αράχνης αποτελεί
πρότυπο για ελαφριά αλλά εξαιρετικά ανθεκτικά υλικά.
Ένα ακόμη στοιχείο που εξέπληξε τους ερευνητές είναι η κλίμακα της συνεργασίας. Οι αράχνες είναι παραδοσιακά γνωστές ως μοναχικά ζώα, με έντονα ανταγωνιστική συμπεριφορά. Στο Σπήλαιο του Σαρανταπόρου, όμως, η συνύπαρξη της Tegenaria domestica και της Prinerigone vagans δείχνει ότι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, η συνεργασία μπορεί να υπερισχύσει του ανταγωνισμού. Η σταθερότητα του περιβάλλοντος, η απουσία θηρευτών και η συνεχής παροχή τροφής φαίνεται να μείωσαν την ανάγκη για επιθετική συμπεριφορά, επιτρέποντας τη δημιουργία μιας «υπερ-αποικίας».
Οι επιστήμονες βλέπουν στο φαινόμενο αυτό ένα ζωντανό
παράδειγμα του πώς η εξέλιξη δεν είναι στατική. Το ίδιο γενετικό υλικό,
τοποθετημένο σε διαφορετικές συνθήκες και καταστάσεις, μπορεί να οδηγήσει σε
εντελώς νέα πρότυπα συμπεριφοράς και δομής. Όπως ένας καλλιτέχνης προσαρμόζει
την τεχνική του ανάλογα με τα υλικά που έχει στη διάθεσή του, έτσι και οι
αράχνες του σπηλαίου αξιοποίησαν τις ιδιαιτερότητες του περιβάλλοντος για να δημιουργήσουν
κάτι μοναδικό.
«Αν έπρεπε να εκφράσω όλα τα συναισθήματα που με κατέκλυσαν
όταν είδα για πρώτη φορά τον ιστό, θα ανέφερα τον θαυμασμό, τον σεβασμό και την
ευγνωμοσύνη», είπε ο Ουράκ από την πλευρά του.
Είναι σημαντικό να διατηρηθεί η αποικία, παρά τις προκλήσεις που μπορεί να προκύψουν από τη θέση του σπηλαίου ανάμεσα σε δύο χώρες», υπογράμμισε ο Ουράκ.