Το τραγικό τέλος των δύο συζύγων του Στάλιν

Ο σοβιετικός ηγέτης παντρεύτηκε δύο φορές. Τόσο η πρώτη, όσο και η δεύτερη σύζυγός του είχαν τραγικό τέλος σε μικρή ηλικία

Δύο γάμοι, δύο τραγωδίες. Η προσωπική ζωή του Ιωσήφ Στάλιν σημαδεύτηκε από τον θάνατο και των δύο συζύγων, γεγονότα που τον σημάδεψαν και διαμόρφωσαν την ψυχοσύνθεση του. Στην πρώτη περίπτωση ο ίδιος θα πει ότι έχασε κάθε συναίσθημα για την ανθρωπότητα ενώ στην δεύτερη ένιωσε ντροπή και μέχρι το τέλος της ζωής του προσπαθούσε να δικαιολογήσει το τι συνέβη.

«Αυτό το πλάσμα μαλάκωνε την πέτρινη καρδιά μου»

H Αικατερίνη Σβανίντζε γεννήθηκε σε ένα μικρό χωριό της Γεωργίας στις 2 Απριλίου 1885. Είχε δύο αδελφές κι έναν αδελφό. Οι συγγενείς και οι φίλοι της την φώναξαν «Κάτο». Τα αδέλφια μετακόμισαν στην Τιφλίδα όπου έμειναν μαζί (οι γονείς όμως πήγαν στο Κουταΐσι).

Η «Κάτο» εργαζόταν σε ένα ατελιέ. Γνώρισε τον Ιωσήφ Στάλιν (τότε Τζουγκασβίλι) μέσω του αδελφού της Αλιόσα, ο οποίος ήταν μέλος του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος (Μπολσεβίκοι).

Για τον Στάλιν ήταν έρωτας με την πρώτη ματιά. «Ήταν γλυκιά και όμορφη, μου έλιωσε την καρδιά» θα εκμυστηρευτεί αργότερα στην κόρη του Σβετλάνα. Ως ενεργή υποστηρίκτρια των Μπολσεβίκων η «Κάτο» έβλεπε τον Στάλιν (ο οποίος ήδη είχε χτίσει τη φήμη του στο κόμμα) με θαυμασμό. Τη γοήτευαν οι ιδέες του και ο δυναμισμός του.

Η γνωριμία εξελίχθηκε σε ερωτική σχέση και όταν η «Κάτο» έμεινε έγκυος το ζευγάρι παντρεύτηκε. Ο γάμος ήταν επεισοδιακός καθώς κανείς ιερέας δεν δεχόταν να τον τελέσει μιας και ο Στάλιν χρησιμοποιούσε πλαστή ταυτότητα και το όνομα Γκαλιασβόιλι. Τελικά ένας πρώην συμμαθητής του, ο ιερέας Κίτα Τχινβαλέλι δέχθηκε να τελέσει το μυστήριο με τον όρο να γίνει αργά το βράδυ. Ο γάμος πραγματοποιήθηκε στις 16 Ιουλίου 1906 περίπου στις δύο το πρωί. Ο Στάλιν δεν είχε ενημερώσει την μητέρα του, ενώ το ζευγάρι δεν δήλωσε ποτέ επίσημα ότι έχει παντρευτεί.

Τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς (1906) η «Κάτο» συνελήφθη όταν διπλός πράκτορας την κατέδωσε για δράση υπέρ των Μπολσεβίκων. Λόγω και του γεγονότος ότι ήταν έγκυος της επιβλήθηκε ποινή δύο μηνών, την οποία εξέτισε εσώκλειστη στο σπίτι του τοπικού διοικητή της αστυνομίας.

Στις 18 Μαρτίου 1907 γέννησε ένα αγοράκι στο οποίο έδωσαν το όνομα Γιάκοβ. Ο Στάλιν και η μητέρα του έδωσαν το παρών στη γέννηση. Λίγους μήνες μετά τη γέννηση του παιδιού η οικογένεια διέφυγε στο Μπακού καθώς ο Σταλιν ενεπλάκη σε ληστεία τράπεζας. Έμειναν σε ένα φτωχικό παραθαλάσσιο σπίτι έξω από την πόλη. Ο Στάλιν έλειπε πολύ συχνά και η «Κάτο» επιχείρησε να βρει δουλειά αλλά έχοντας το μωρό δεν ήταν δυνατόν.

Από τις καιρικές συνθήκες στην περιοχή η υγεία της κοπέλας κλονίστηκε. Η οικογένεια της την κάλεσε να επιστρέψει στην Τιφλίδα όπου οι συνθήκες ήταν καλύτερες και θα μπορούσαν επίσης να τη βοηθήσουν με το μωρό. Τον Νοέμβριο του 1907 η «Κατό», μαζί με τον Στάλιν, έκανε το 13 ωρών ταξίδι από το Μπακού στην Τιφλίδα. Στη διαδρομή ήπιε μολυσμένο νερό και προσβλήθηκε από τύφο. Όταν έφτασαν στην Τιφλίδα ο Στάλιν έφυγε και μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα η «Κάτο» κατέρρευσε. Άρχισε να αιμορραγεί και στις 22 Νοεμβρίου 1907 πέθανε. Κηδεύτηκε τρεις μέρες μετά. Ήταν μόλις 22 ετών.

Ο θάνατος της συζύγου του συγκλόνισε τον Στάλιν. «Αυτό το πλάσμα μαλάκωνε την πέτρινη καρδιά μου. Πέθανε και μαζί της πέθαναν τα τελευταία θερμά μου συναισθήματα για την ανθρωπότητα» φέρεται να έχει πει. Σύμφωνα με κάποιες αναφορές ήταν τόσο μεγάλη η οδύνη του που οι φίλοι του φοβήθηκαν μην αυτοκτονήσει και έκρυψαν τα όπλα που είχε.

Μετά την κηδεία ο Στάλιν επέστρεψε στο Μπακού και το παιδί έμεινε με την οικογένεια της «Κάτο». Δεν το επισκέφθηκε για αρκετά χρόνια.

Έπρεπε να φτάσουμε στο 1921 για να πάει ο Γιάκοβ στη Μόσχα για να μείνει με τον πατέρα του. Η μετάβαση ήταν πολύ δύσκολη για το παιδί που μιλούσε μόνο γεωργιανά και ουσιαστικά δεν είχε γνωρίσει τον Στάλιν. Τελικά στη Μόσχα μετακόμισε και ο αδελφός της «Κάτο, Αλιόσα για να είναι μαζί με το παιδί.

Το 1941 ο Στάλιν έδωσε εντολή να συλληφθεί ο Αλιόσα, η σύζυγος του και η αδελφή της για κατασκοπεία. Ο αδελφος της «Κάτο» εκτελέστηκε το 1941 και τον επόμενο χρόνο ακολούθησαν οι άλλες δύο συλληφθείσες. Ο γιός του Αλιόσα, Ιβάν Σβανίτζε παντρεύτηκε την κόρη του Στάλιν, Σβετλάνα με τον γάμο όμως να κρατά λίγο.

«Όταν το χαμόγελο της έσβηνε ο Στάλιν τη φοβόταν»

Η Ναντέζντα Αλιλούγεβα γεννήθηκε στο Μπακού το 1901. Η γιαγιά της, από την πλευρά του πατέρα της, ήταν ρομά κι από εκεί πήρε τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά της. Μαύρα μαλλιά και μαύρα μάτια. Ο πατέρας της ήταν Μπολσεβίκος και γνώρισε τον Στάλιν το 1904 όταν μετέφεραν μαζί μια τυπογραφική μηχανή. Για αρκετά χρόνια η οικογένεια μετακόμιζε συχνά για να αποφύγει τη σύλληψη.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η Ναντέζντα έγινε, από μικρή ηλικία, φανατική οπαδός των ιδεών του Μπολσεβικισμού. Στο σπίτι της είχε βρει καταφύγιο ακόμα και ο ίδιος ο Βλάντιμιρ Λένιν.

Σύμφωνα με κάποιες αναφορές ο Στάλιν είχε σώσει την Ναντζέντα από πνιγμό όταν αυτή ήταν ακόμα παιδί. Το 1917 ο 39χρονος Στάλιν, χήρος πλέον με ένα παιδί, πήγε στην Αγία Πετρούπολη και συνάντησε την κοπέλα η οποία ήταν 16 ετών. Είχαν περάσει πολλά χρόνια από την τελευταία συνάντηση τους όμως μέσα σε λίγους μήνες είχαν συνδεθεί ερωτικά. Μετά την ανάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους (Νοέμβριος 1917) το ζευγάρι μετακόμισε στη Μόσχα και τον Φεβρουάριο (ή Μάρτιο) του 1919 παντρεύτηκαν.  Δεν έγινε θρησκευτική τελετή καθώς πλέον οι Μπολσεβίκοι είχαν αποκηρύξει πλήρως κάθε θρησκευτικό έθιμο.

Έμειναν σε ξεχωριστά διαμερίσματα στο Κρεμλίνο και ο Στάλιν τοποθέτησε τη Ναντέζντα στη θέση της γραμματέα στο τμήμα όπου ο ίδιος ήταν επικεφαλής.

Μετά από δικό της αίτημα η κοπέλα μεταφέρθηκε στο γραφείο του Λένιν, κάτι που δεν άρεσε καθόλου στον σύζυγο της.

Το 1921 το ζευγάρι απέκτησε τον πρώτο τους παιδί τον Βασίλη. Λίγους μήνες μετά η Ναντέζντα αποβλήθηκε από το Μπολσεβικικό κόμμα με την αιτιολογία ότι δεν έδειχνε επαρκές ενδιαφέρον για τις υποθέσεις του και τον τρόπο ζωής. Επανήλθε πλήρως το 1924.

Η Ναντέζντα θεωρούσε πως αν δεν εργαζόταν εκτός σπιτιού δεν θα την έπαιρναν σοβαρά. Ανεξάρτητο πνεύμα, με καλλιτεχνικές ανησυχίες και ξαφνικές αλλαγές στη διάθεση, θα πει η κόρη της Σβετλάνα η οποία γεννήθηκε το 1926.

Μετά τον θάνατο του Λένιν (1924) και την ανάληψη της εξουσίας από τον Στάλιν η Ναντέζντα στράφηκε στην μόρφωση κι ενεπλάκη περισσότερο με τις δραστηριότητες του κόμματος. Ιστορικοί αναφέρουν ότι πιθανότατα γνώριζε τα αποτελέσματα της κολεκτιβοποίησης και τον λιμό που αντιμετώπιζε ο πληθυσμός. Στις επιστολές της όμως δεν φαίνεται να είναι αντίθετη με τις πολιτικές του συζύγου της. Τα κείμενα της δείχνουν ότι, όπως και η υπόλοιπη σοβιετική ελίτ, ήταν αποκομμένη από τα όσα διαδραματίζονταν εκτός των τειχών του Κρεμλίνου.

Η Ναντέζντα ζούσε στο Κρεμλίνο μαζί με τα δύο παιδιά της (Βασίλη και Σβετλάνα), τον Γιάκοβ (γιό του Στάλιν από τον πρώτο του γάμο ο οποίος ήταν μόλις έξι χρόνια μικρότερος της), και τον Αρτιόμ Σεργέγεβ. Ήταν γιός του στενού φίλου του Στάλιν, Φιόντορ Σεργκέγεβ. Τέσσερις μήνες μετά τη γέννηση του αγοριού ο Σεργκέγεβ σκοτώθηκε σε δυστύχημα και ο Στάλιν αποφάσισε να υιοθετήσει τον Αρτιόμ (παρότι η μητέρα του ζούσε).  

Λόγω των σπουδών της και των δραστηριοτήτων της με το κόμμα η Ναντέζντα περνούσε ελάχιστο χρόνο με τα παιδιά της τα οποία μεγάλωσε με την νταντά τους Αλεξάντρα Μπιτσόκοβα.

Στάλιν και Ναντέζντα περνούσαν ελάχιστο χρόνο μαζί αλλά αλληλογραφούσαν πολύ συχνά. Οι μαρτυρίες μιλούν για ένα ζευγάρι αποξενωμένο που καβγάδιζε έντονα. Η επικεφαλής της φρουράς του Στάλιν, Καρλ Πάουκερ θα πει: «Πολλές φορές έγινα μάρτυρας των καβγάδων τους. Ήταν πολύ οξύθυμη. Ο Στάλιν ήταν σκληρός μαζί της αλλά κάποιες φορές φαινόταν ότι τη φοβάται. Ειδικά όταν το χαμόγελο χανόταν από το πρόσωπο της». Η Ναντέζντα ήταν σίγουρη ότι ο Στάλιν την απατούσε.

Τα τελευταία χρόνια αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας. Συνεχείς πονοκεφάλους και διαστήματα κατάθλιψης, Η κόρη της Σβτετλάνα θα αποκαλύψει ότι τα προβλήματα είχαν δημιουργηθεί από δύο εκτρώσεις που είχε αναγκαστεί να κάνει. Το 1926 η Ναντέζντα πήρε τα παιδιά και μετακόμισε στο Λένινγκραντ. Επέστρεψε στη Μόσχα μετά από έντονες πιέσεις του Στάλιν.

Το βράδυ της 8^ης Νοεμβρίου 1932 παραβρέθηκε, μαζί με τον σύζυγο της, σε δείπνο στο Κρεμλίνο. Συμμετείχαν κορυφαία μέλη του κόμματος με τις συζύγους τους και το αλκοόλ ήταν άφθονο. Το ζευγάρι καβγάδισε γιατί η Ναντέζντα θεωρούσε ότι ο Στάλνιν φλερτάρει με την Γκαλίνα Γεγκόροβα, τη νεαρή σύζυγο του στρατηγού Γεγκόροφ.

Τα πράγματα έγιναν χειρότερα όταν ο Στάλιν έκανε πρόποση για την καταστροφή των εχθρών του καθεστώτος και η Ναντέζντα δεν σήκωσε το ποτήρι της. Εκνευρισμένος της πέταξε κάτι (οι αναφορές διαφέρουν από φλούδα πορτοκαλιού, μέχρι κομμάτι ψωμιού ή γόπα). Τελικά της φώναξε μπροστά σε όλους. Η Ναντέζντα έφυγε από το δείπνο μαζί με τη στενή της φίλη Πολίνα Ζεμτσούζινα. Περπάτησαν έξω από το τείχος του Κρεμλίνου συζητώντας για το γεγονός ότι ο Στάλιν είχε μεθύσει αλλά και τα όσα ακούγονταν για παράνομες σχέσεις του.

Τελικά η Ναντέζντα επέστρεψε στο σπίτι της. Το πρώτες πρωινές ώρες της 9^ης Νοεμβρίου 1932 αυτοκτόνησε μέσα στο δωμάτιο της. Αυτοπυροβοληθηκε στην καρδιά με ένα πιστόλι Mauser που της είχε κάνει δώρο ο αδελφός της. Ήταν 31 ετών.

Ο Στάλιν αποφάσισε ότι δεν πρέπει να γίνει γνωστό ότι η σύζυγος του αυτοκτόνησε. Η επίσημη ανακοίνωση ανέφερε ότι πέθανε από σκωληκοειδίτιδα. Η κηδεία έγινε με ανοιχτό φέρετρο για να μην υποπτευθεί κανείς τίποτα. 

«Προσωπικά έμαθα ότι μητέρα μου αυτοκτόνησε το 1942 όταν διάβασα μια αγγλική εφημερίδα. Ήταν τεράστιο το σοκ για όλους μας, ειδικά για τον Βασίλη που είχε ζήσει περισσότερα χρόνια μαζί της. Μόνο στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο πατέρας μου μιλούσε για το θέμα. Προσπαθούσε να καταλάβει κι αυτός γιατί το έκανε. Έλεγε για το πιστόλι που της είχε δώσει ο αδελφός της, ότι δεν έπρεπε να της κάνει τέτοιο δώρο. Αναφερόταν επίσης σε ένα βιβλίο που διάβαζε εκείνη την περίοδο η μητέρα μου, το Πράσινο Καπέλο του Μάικλ Άρλιν, κι αναρωτιόταν αν την είχε επηρεάσει. Όλοι στην οικογένεια πάντως είχαμε την εικόνα ότι για την αυτοκτονία της μητέρας μας έφταιγε ο πατέρας» θα πει η Σβετλάνα η οποία, αφού αυτομόλησε το 1967 στις ΗΠΑ, άλλαξε το όνομα της και κράτησε το επώνυμο της μητέρας της, Αλιλούγεβα.

Ο θάνατος της μητέρας του και το γεγονός ότι ο Στάλιν τον αγνοούσε παντελώς οδήγησαν τον Βασίλη στο αλκοόλ. Εθίστηκε από μικρή ηλικία και πέθανε τελικά το 1962.