Μια ομαδική βίαιη ταφή της αρχαϊκής εποχής που εντοπίστηκε στο Φάληρο αποτελεί ένα απο τα μεγαλύτερα μυστήρια των τελευταίων ετών στην αρχαιολογία. Μια νέα έρευνα αποκαλύπτει ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι
Το 2016 οι αρχαιολόγοι ήρθαν αντιμέτωποι με ένα μοναδικό για
τα ελληνικά χρονικά εύρημα. Κατά τις ανασκαφές στο αρχαϊκό νεκροταφείο του
Φαλήρου εντόπισαν τους σκελετούς 79 ενήλικων ανδρών, αρκετοί από τους οποίους
έφεραν ακόμη μεταλλικά δεσμά στα χέρια. Οι νεκροί είχαν τοποθετηθεί με
οργανωμένο τρόπο σε τρεις παράλληλες σειρές. Από την πρώτη στιγμή δημιουργήθηκαν
έντονα ερωτήματα σχετικά με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πέθαναν ή δολοφονήθηκαν και
τάφηκαν, αλλά κατά κύριο λόγο για το ποιοι ήταν αυτοί οι άντρες.
Τώρα, μια νέα ανάλυση έρχεται να δώσει απαντήσεις για την
ταυτότητα των 79 αλυσοδεμένων ανδρών στον ομαδικό τάφο του Φαλήρου.
Μέχρι σήμερα υπήρχαν αρκετές υποθέσεις και σενάρια για την ταυτότητα
αυτών των αντρών. Ορισμένοι υποστήριζαν ότι θα μπορούσαν να είναι πειρατές ή
ξένοι μισθοφόροι, ενώ κάποιοι μιλούσαν για ανθρώπους που είχαν εμπλακεί σε
πολιτική εξέγερση κι είχαν θανατωθεί.
Μια διεθνής ομάδα ερευνητών ωστόσο έρχεται τώρα να θέσει τα πράγματα στις σωστές τους βάσεις.
Το μυστικό στα… δόντια τους
Μια διεθνής ομάδα ερευνητών με επικεφαλής την Τζούλιαν
Στάμερ του Κρατικού Πανεπιστημίου της Αριζόνα χρησιμοποίησε ανάλυση ισοτόπων
στροντίου, για να μάθει περισσότερα για τους νεκρούς και να δώσει απάντηση στο
ερώτημα της καταγωγής τους.
Το στρόντιο προέρχεται από βράχους και το έδαφος πριν εισέλθει στο νερό, τα φυτά, τα ζώα και τελικά στο ανθρώπινο σώμα. Η συγκεκριμένη ανάλυση μελετά κυρίως το στρόντιο που εντοπίζεται στο σμάλτο των δοντιών, το οποίο σχηματίζεται κατά την παιδική ηλικία και δεν ανανεώνεται. Έτσι, η χημική του σύνθεση μπορεί να μας αποκαλύψει τον γεωγραφικό τόπο όπου μεγάλωσε ένα άτομο.
Σύμφωνα με τη νέα επιστημονική μελέτη που δημοσιεύεται στο «Journal of Archaeological Science: Reports», οι ερευνητές ανέλυσαν το σμάλτο των δοντιών από 163 άτομα που είχαν εντοπιστεί
στο νεκροταφείο στο Φάληρο. Το δείγμα περιελάμβανε μεταξύ άλλων και 66 άνδρες
από τον ομαδικό τάφο των δεσμωτών, γνωστό ως «Εσπλανάδα», μαζί με 97 άτομα από
άλλες ταφές στο νεκροταφείο.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Χρησιμοποιώντας την πιο
συντηρητική από τις δύο στατιστικές μεθόδους, οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τα
156 από τα 163 άτομα που μελέτησαν, δηλαδή ποσοστό 95,7%, είχαν υπογραφές
στροντίου που έδειχναν ότι τα άτομα αυτά έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει στην
Αττική. Ακόμα και με ένα αυστηρότερο κριτήριο που έχει σχεδιαστεί για να
εντοπίζει πιο ανεπαίσθητες διακυμάνσεις, το 89% εξακολουθούσε να θεωρείται ότι
έζησε στην περιοχή αυτή.
Σχεδόν όλοι οι δεσμώτες ήταν Αθηναίοι
Τα αποτελέσματα από τους αλυσοδεμένους άνδρες ήταν ακόμη πιο
εντυπωσιακά. Από τους 66 δεσμώτες που αναλύθηκαν, οι 64 (ποσοστό 96,9%)
φαίνεται να προέρχονταν από την Αττική. Μόνο δύο είχαν υπογραφές στροντίου που
τους τοποθετούσαν εκτός της Αττικής. Οι ερευνητές συνέκριναν επίσης τους
κρατούμενους με άτομα που είχαν ταφεί αλλού στο Φάληρο. Δεν βρήκαν σημαντική
διαφορά μεταξύ των ομάδων με βάση τις τιμές στροντίου τους. Με άλλα λόγια, οι
αλυσοδεμένοι άνδρες δεν ξεχώριζαν από τον ευρύτερο πληθυσμό του νεκροταφείου
όσον αφορά τη γεωγραφική τους προέλευση.
«Σε αντίθεση με αυτό που περιμέναμε, όσοι θάφτηκαν στο
Φάληρο είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα ντόπιοι από την περιοχή της
Αττικής», αναφέρουν στην μελέτη τους οι ερευνητές.
Οι έρευνες αυτές αποκλείουν σχεδόν οριστικά το σενάριο σύμφωνα με το οποίο οι αλυσοδεμένοι νεκροί ήταν μια ομάδα ξένων εισβολέων, πειρατών ή μισθοφόρων. Αντίθετα, είναι φανερό ότι σχεδόν όλοι προερχόταν από την Αττική.
Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης την πιθανότητα οι νεκροί να
είχαν αλλάξει τόπο διαμονής κατά την παιδική ηλικία εξετάζοντας πολλαπλά δόντια
από 28 άτομα του δείγματος. Δεδομένου ότι διαφορετικά δόντια σχηματίζονται σε διαφορετικές
ηλικίες, οι διακυμάνσεις στροντίου μεταξύ τους μπορούν να αποκαλύψουν εάν
κάποιος μετακινήθηκε μεταξύ γεωλογικά διαφορετικών περιοχών. Για 26 από αυτά τα
28 άτομα, ή 92,9%, κάθε δόντι που εξετάστηκε εμπίπτει στο τοπικό εύρος της Αττικής. Μόνο
δύο έδειξαν διαφορετικό μοτίβο. Ένα άτομο είχε μια διαφορετική «υπογραφή» κατά
την πρώιμη παιδική ηλικία, ενώ αργότερα οι τιμές του ταιριάζουν με αυτές της Αττικής,
γεγονός που υποδηλώνει ότι έφτασε στην περιοχή μετά τα πρώτα του χρόνια. Ένα
άλλο άτομο είχε ένα δόντι που σχηματίστηκε κατά την εφηβεία, ενώ βρισκόταν σε διαφορετικό
τόπο.
Σε ολόκληρο το δείγμα, μόνο επτά από τα 163 άτομα
ταξινομήθηκαν ως μη κάτοικοι της Αττικής χρησιμοποιώντας τη συντηρητική μέθοδο
των ερευνητών. Οι «χημικές υπογραφές» τους έδειχναν ότι είχαν ζήσει σε διαφορετικές
περιοχές όπως η Πελοπόννησος ή η Δυτική Μακεδονία, αν και η κακή διατήρηση των
οστών εμπόδισε μια πιο ακριβή ταυτοποίηση.
Για ποιο λόγο εκτελέστηκαν
Αυτό που δεν μπορεί να καθορίσει η συγκεκριμένη έρευνα είναι
γιατί εκτελέστηκαν οι 79 άνδρες. Αυτό που πλέον είναι σίγουρο είναι ότι σχεδόν
κάθε δεσμώτης που εξετάστηκε είχε μεγαλώσει στην Αττική.
Η ταφή ωστόσο έχει ήδη χρονολογηθεί στην αρχαϊκή περίοδο,
όταν η Αθήνα βρισκόταν αντιμέτωπη με έντονες κοινωνικές και πολιτικές
συγκρούσεις. Το γεγονός ότι τα άτομα αυτά εντοπίστηκαν αλυσοδεμένα και τοποθετημένα
σε ρηχό ομαδικό τάφο «δείχνει» μια οργανωμένη εκτέλεση και όχι ανθρώπους που
έχασαν τυχαία τη ζωή τους.
Η νέα έρευνα δεν μπορεί ακόμη να απαντήσει στον λόγο που
εκτελέστηκαν. Ενισχύει, όμως, την εκδοχή ότι η εκτέλεσή τους πιθανότατα ήρθε
μετά από κάποια εσωτερική σύγκρουση ή εξέγερση στην Αττική. Παράλληλα, υπάρχουν
ενδείξεις ότι οι συγκεκριμένοι άνδρες ενδέχεται να αποτελούσαν μια διακριτή
κοινωνική ομάδα, πιθανώς ακόμη και υψηλότερης κοινωνικής θέσης, χωρίς ωστόσο
αυτό να έχει αποδειχθεί οριστικά.