Μια πολύ σημαντική γιορτή του Χριστιανισμού με πάρα πολλούς συμβολισμούς και πολλά έθιμα
Στις 6 Ιανουαρίου κάθε χρόνου γιορτάζεται η μεγάλη γιορτή του Χριστιανισμού, τα Θεοφάνια. Με αυτήν ολοκληρώνεται το Δωδεκαήμερο, η περίοδος που ξεκινά την παραμονή των Χριστουγέννων και η οποία συνδέεται από τα παλιότερα χρόνια με πολλά ήθη και έθιμα σε όλη την ελληνική επικράτεια.
Τι ακριβώς όμως γιορτάζουμε τα Θεοφάνια; Η ίδια η λέξη
σημαίνει την «εμφάνιση του Θεού» και σύμφωνα με την εκκλησία την ημέρα αυτή
εμφανίστηκε για πρώτη και τελευταία φορά, σύμφωνα με τις Γραφές, ο Θεός στους ανθρώπους
και με τις τρεις του υποστάσεις (Πατήρ-Υιός-Άγιο Πνεύμα).
Στην πραγματικότητα, την ημέρα αυτή σύμφωνα με το Ευαγγέλιο,
ο Χριστός σε ηλικία 30 ετών πήγε στον Ιορδάνη Ποταμό, ώστε να τον βαφτίσει ο
Ιωάννης ο Βαπτιστής. Τη στιγμή της βάπτισης, το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε από τον
ουρανό με τη μορφή περιστεράς και στάθηκε πάνω από τον Ιησού, ενώ ακούστηκε μια
φωνή από τον ουρανό να λέει: «Ούτος εστί ο Υιός του Θεού ο αγαπητός, δια του
οποίου ευδόκησε ο Θεός να σώσει τους αμαρτωλούς» (Αυτός είναι ο αγαπημένος Υιός
του Θεού, μέσω του οποίου ο Θεός θέλησε να σώσει τους αμαρτωλούς).
Το γεγονός αυτό καταγράφεται από τους τρεις από τους
τέσσερις Ευαγγελιστές, τον Μάρκο, τον Ματθαίο και τον Λουκά.
Η γιορτή ονομάζεται επίσης και Επιφάνεια (όρος από την αρχαιότητα
που αναφέρεται και πάλι στην εμφάνιση του Θεού), αλλά και Φώτα ή Εορτή των
Φώτων, καθώς όπως αναφέρεται στο Απολυτίκιο της Εορτής, ήλθε ο Χριστός «για να
φωτίσει τον κόσμο» (Και τον κόσμον φωτίσας) και πνευματικά δια του Βαπτίσματος
και του Χρίσματος.
Σε ανάμνηση του γεγονότος των Θεοφανίων, πραγματοποιούνται δύο
κύριες τελετές: ο Μέγας Αγιασμός, ο οποίος πραγματοποιείται εντός των
Εκκλησιών, και η κατάδυση του Τιμίου Σταυρού, η οποία ακολουθεί τον Μέγα
Αγιασμό. Ο Σταυρός βυθίζεται κατά μίμηση της Βάπτισης του Κυρίου σε θαλάσσια
περιοχή εντός λιμανιών, στις όχθες ποταμών ή λιμνών ή σε δεξαμενές νερού, όπως
στην Αθήνα. Πολλοί αψηφούν το κρύο των υδάτων αυτήν την εποχή και βουτούν στο
νερό, για να πιάσουν τον σταυρό.
Φυσικά, η τελετή της Βάπτισης κάθε μωρού και κάθε ανθρώπου
που θέλει να μυηθεί στον Χριστιανισμό γίνεται εις ανάμνηση της βάπτισης του
Χριστού.
Την παραμονή των Θεοφανίων έχει πραγματοποιηθεί ένας αρχικός
αγιασμός, ο οποίος ονομάζεται «Μικρός Αγιασμός» ή «Πρωταγιά» ή «Φωταγώγηση». Με
την Πρωτάγιαση, ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με το Σταυρό και ένα κλωνί
βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών για να φύγει
μακριά κάθε κακό. Παλαιότερα, οι λαϊκές δοξασίες συνέδεαν τον φωτισμό των
σπιτιών με την εξαφάνιση των καλικάντζαρων, τους οποίους φαντάζονταν να φεύγουν
περίτρομοι με την έλευση του ιερέα, κραυγάζοντας: «Φύγετε να φύγουμε κι έφτασε
ο τρουλόπαπας με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του!»
Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι στις Δυτικές Εκκλησίες, τα
Θεοφάνια είναι περισσότερο συνδεδεμένα με την προσέλευση και την προσκύνηση των
Τριών Μάγων στη Φάτνη της Γέννησης του Ιησού.
Πότε καθιερώθηκε η εορτή
Δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα πότε καθιερώθηκε ο εορτασμός
των Θεοφανίων. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει ότι ορισμένοι από τις πρώτες
αιρέσεις των Γνωστικών γιόρταζαν τη Βάπτιση του Ιησού ήδη από τις αρχές του
δεύτερου αιώνα, άλλοι στις 6 Ιανουαρίου και άλλοι στις 10 Ιανουαρίου.
Ο Ιωάννης Χρυσόστομος παραδέχεται και περιγράφει τη γιορτή
ως αρχαία γιορτή στην Αντιόχεια τη Μεγάλη και ότι οι Γνωστικοί την παρέλαβαν
από εκεί. Τον τέταρτο αιώνα, η γιορτή των Θεοφανίων γιορτάζεται πλέον σε όλη
την Εκκλησία ως η γιορτή του φωτισμού της ανθρωπότητας μέσω του Αγίου
Βαπτίσματος.
Η εορτή των Θεοφανίων διαιωνίζει επίσης αρχαία ελληνικά
έθιμα και τις παγανιστικές θρησκείες. Η χρήση του αγιασμού ως μέσο εξαγνισμού
και απαλλαγής από την επιρροή των δαιμόνων είναι μια πίστη που έχει τις ρίζες
της στην αρχαία λατρεία.
Τα λαϊκά έθιμα και η σύνδεση με την αρχαιότητα
Κατά τη λαϊκή πίστη ήδη από την αρχαιότητα το νερό έχει καθαρτικές
και εξυγιαντικές ικανότητες. Οι κάτοικοι πολλών περιοχών μετά τη κατάδυση
τρέχουν στις παραλίες ή στις όχθες ποταμών και λιμνών για να πλύνουν τα
αγροτικά τους εργαλεία, ακόμη και εικονίσματα.
Η διαδικασία αυτή δεν αποτελεί παρά επιβίωση της αρχαίας
αθηναϊκής γιορτής των «Πλυντηρίων». Μετέφεραν «εν πομπή» στην ακτή του Φαλήρου
το άγαλμα της Αθηνάς. Εκεί το έπλεναν με θαλασσινό νερό για να το καθαρίσουν
από ρύπους και να ανανεωθούν οι ιερές δυνάμεις του αγάλματος.
Και σήμερα στην Πλάκα της Μυτιλήνης, την ώρα που
βουτούν οι βουτηχτάδες να πιάσουν τον Σταυρό οι γυναίκες την ίδια στιγμή
«παίρνουν με μια κρατούνα (= νεροκολοκύθα) νερό από 40 κύματα κι έπειτα με
βαμβάκι που βουτούν σ΄ αυτό καθαρίζουν τα εικονίσματα χωρίς να μιλούν σε όλη
αυτή τη διαδικασία («άλαλο νερό») και στη συνέχεια το νερό το ρίχνουν σε μέρος
που δεν πατιέται (σε χωνευτήρι της εκκλησίας)».
Στην ανατολική Μακεδονία ξεχωριστό ενδιαφέρον
παρουσιάζει ο εορτασμός των Θεοφανίων στη Δράμα. Σκοπός τους είναι η εξασφάλιση
της καλοχρονίας, δηλαδή η καλή υγεία και η πλούσια γεωργική και κτηνοτροφική
παραγωγή. Μαύρες κάπες, δέρματα ζώων, μάσκες, κουδούνια και θόρυβοι, στάχτη και
σταχτώματα, χοροί και αγερμοί, αναπαράσταση οργώματος και σποράς, πλούσιο
φαγοπότι και ευχές επιδιώκουν να επενεργήσουν στην καρποφορία της φύσης.
Στο χωριό Μοναστηράκι κοντά στη Δράμα κάθε χρόνο την ημέρα
των Θεοφανίων, αναβιώνει το έθιμο των Αράπηδων. Έχει τις ρίζες του στην αρχαία
ελληνική θρησκεία και πιο συγκεκριμένα στις διονυσιακές τελετές, ενώ έχει
δεχτεί και χριστιανικές επιρροές. Οι Αράπηδες είναι μια εθιμική παράσταση με
έντονα την υπερβολή, το μαγικό και το λατρευτικό στοιχείο, στην οποία
συμμετέχουν οι κάτοικοι της περιοχής. Το ίδιο έθιμο συναντάμε επίσης και στα
χωριά Βώλακας, Πετρούσα και Ξηροπόταμος. Αναβιώνει επίσης κάθε χρόνο και στη
Νίκησιανη του Δήμου Παγγαίου στο νομό Καβάλας.
Ένα από τα πιο γνωστά έθιμα των Θεοφανίων, τα
«ραγκουτσάρια», αναβιώνει κάθε χρόνο στην πόλη της Καστοριάς, όπου οι
κάτοικοι μεταμφιέζονται για να ξορκίσουν το κακό.
Στην Χαλκιδική τηρούνται τα εθιμα της Καμήλας
(Γαλάτιστα) και των Φωταράδων (Παλαιόκαστρο),ένα χορευτικό δρώμενο, που
εκτυλίσσεται στην πλατεία του χωριού.
Το «γιάλα - γιάλα» αναβιώνει στην Ερμιόνη της Αργολίδας
πάνω από 50 χρόνια. Ανάλογα έθιμα επιβιώνουν και σε πολλά ψαροχώρια της
περιοχής, όπως στο Πόρτο Χέλι και την Κοιλάδα. Τα ξημερώματα των Φώτων, τα
αγόρια που πρόκειται τη νέα χρονιά να παρουσιαστούν στο στρατό,
συγκεντρώνονται, γευματίζουν όλοι μαζί και έπειτα γυρνούν σε όλα τα σπίτια της
περιοχής από σοκάκι σε σοκάκι, φορώντας παραδοσιακές ναυτικές φορεσιές και
τραγουδώντας το «γιάλα - γιάλα». Την παραμονή των Φώτων οι κάτοικοι στολίζουν
της βάρκες τους με φοίνικες, νεραντζιές και μυρτιές, τις οποίες δένουν στο
λιμάνι πριν την καθιερωμένη βουτιά.
Στην Λευκάδα τηρείται το έθιμο «των πορτοκαλιών». Οι
πιστοί βουτούν στη θάλασσα τα πορτοκάλια που κρατούν στα χέρια τους και τα
οποία είναι δεμένα μεταξύ τους με σπάγκο. Έπειτα τα παίρνουν στο σπίτι τους για
ευλογία και αφήνουν ένα από αυτά για ένα ολόκληρο χρόνο στα εικονίσματα του
σπιτιού.
Θεοφάνεια ή Θεοφάνια;
Ένα θέμα που επανέρχεται κάθε χρόνο με τον εορτασμό των
Θεοφανίων είναι και η σωστή γραφή της λέξης καθώς άλλοι το γράφουν με -εια και
άλλοι με -ια. Την γλωσσική απορία θέλησε να ξεκαθαρίσει φέτος ο καθηγητής
Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Μπαμπινιώτης.
Σε δημοσίευσή του μέσω Facebook, ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης,
εξηγεί, ποιος και γιατί είναι ο προτιμότερος τρόπος γραφής της λέξης.
«Και επ' ευκαιρία: ΘεοφάνΙα ή ΘεοφάνεΕΙα;», γράφει ο
Γεώργιος Μπαμπινιώτης κα προσθέτει:
«H εορτή των Θεοφανίων είναι προτιμότερο να γράφεται με -ι-:
τα Θεοφάνια. Eκτός από την γνωστή χριστιανική γιορτή των Θεοφανίων, τής
βάπτισης δηλ. τού Xριστού και τής φανέρωσης τού Θεού, Θεοφάνια (τα), ήταν και
αρχαία εορτή στους Δελφούς, όπου έδειχναν στους λάτρεις τού Aπόλλωνος το άγαλμά
του. H γραφή Θεοφάνεια με -ει- δικαιολογείται ως δήλωση τής πράξης και
ιδιότητας τού επιθ. θεοφανής: θεοφανής – θεοφάνεια, όπως διαφανής – διαφάνεια.
Ωστόσο, προκειμένου για εορτή σε ουδέτερο γένος είναι
προτιμότερο να τηρηθεί η γραφή σε -ια: τα Θεοφάνια· πβ. τα Πύθια, τα Ίσθμια, τα
Eπιφάνια, αλλά η επιφάνεια από το επιφανής».